Zwarte Piet

Uit EnSintClopedie

Ga naar: navigatie, zoeken

Zwarte Piet is de vrolijke en slimme hulp van Sinterklaas. Zwarte Piet heeft een donkerbruin gezicht en is verder te herkennen aan zijn bont gekleurde, vroeg 16e-17e eeuws pagepak. Volgens de traditie komt Zwarte Piet samen met Sinterklaas in november aan in Nederland met de stoomboot. Hij klimt door de schoorstenen van huizen wanneer de mensen slapen en vult de schoenen met kadootjes. In de aanloop naar het feest wordt Piet herhaaldelijk gesignaleerd. Verder treedt Zwarte Piet op als hulp voor Sinterklaas om bijvoorbeeld zijn boek of de staf vast te houden. Sommige Pieten kunnen ook heel goed jongenleren, op handen lopen of op een eenwieler fietsen. Tijdens pakjesavond bonst Zwarte Piet hard op de deur en laat zakken met kadootjes achter.

Inhoud

Naamgeving

Zwarte Piet heet pas sinds circa 1950 Zwarte Piet. Daarvoor kreeg hij allerlei andere namen, zoals Nicodemus, Trappadoeli, Assiepan, Sabbas, Sjaak Sjoor en Piet Moef. Of Jan. De oudst bekende naam, uit 1850, is Pieter-mê-knech, zo weet het Meertens Instituut.

Specialisatie

Vooral door de invloed van televisie heeft zich binnen het grote pietendom in de loop der jaren verregaande specialisatie voorgedaan. De afgelopen jaren hebben veel Pieten een eigen taak gekregen. Zo zijn er o.a. zeer algemene: Pakjespieten, Keukenpieten, Danspieten en Regenboogpieten. Daarnaast kent men uiteraard de Hoofdpiet & Wegwijspiet, maar ook de Huispiet van het Sinterklaasjournaal en Profpiet uit De Club van Sinterklaas.

Omstreden

Dat Zwarte Piet in de loop der jaren minder dom is geworden, wil niet zeggen dat de traditie onomstreden is. Sommigen nemen nog steeds aanstoot aan het vermeend racistische karakter van de traditie. De traditie van Zwarte Piet wordt mede hierom door sommigen bekritiseerd. De Zwarte Piet wordt in deze kringen wel gezien als een symbool van de onderdrukking van de Derde Wereld, door het westerse imperialisme.

Een gekleurde Piet is tot nu toe nog niet in brede kring aangeslagen. In 2006 vaarde Pakjesboot 12 door een regenboog, hierdoor verschoot Zwarte Piet van kleur. Zo'n verkleurde Zwarte Piet, wordt ook wel een Regenboogpiet genoemd. Voor de meeste mensen is Zwarte Piet een vrolijke kindervriend die zwart is van het roet in de schoorstenen.

Geschiedenis

Vermoedelijk deed Zwarte Piet aan het begin van de 19e eeuw zijn intrede in de folklore van de Lage Landen. Voor die tijd opereerde Sinterklaas alleen, of werd hij begeleid door de duivel. Tussen een duivel en een Moor bestond in het bewustzijn van destijdse Europeanen weinig verschil.

Krampus, de helper van Sinterklaas in de Alpen met tuchtroede.
Krampus, de helper van Sinterklaas in de Alpen met tuchtroede.

Een duivel als knecht van Sinterklaas is nog duidelijk te zien in de Oostenrijkse Sinterklaas traditie. Hier wordt Sinterklaas begeleid door een Krampus of een Percht die behoorlijk angstaanjagende duivelse uiterlijkheden hebben.

Volgens het Meertens Instituut was Zwarte Piet oorspronkelijk niet zwart, maar blank. Hij heette Jan de Knecht. In Duitsland heeft Sinterklaas ook maar één knecht. Hij heet daar Knecht Ruprecht en is van oorsprong blank. Frankrijk kent ook maar één blanke knecht van Sinterklaas, genaamd Le Père Fouettard.


Volgens een andere theorie was Piet oorspronkelijk een Italiaanse schoorsteenveger. Het meest vriendelijke verhaal is wellicht dat Sinterklaas op een markt eens een zwart slavenjongetje vrijkocht, genaamd Petrus. Uit dankbaarheid bleef de jongen de Sint nabij, de naam Petrus verbasterde vervolgens tot Piet.

Naarmate de traditie dat de Sint afkomstig zou zijn uit het voormalige Morenland Spanje, populairder werd, evolueerde de helper van de goedheiligman tot een Moor. Een andere verklaring kan zijn dat Algerijnse en Turkse kapers onze kusten afstruinden op zoek naar "christenen" om als slaven te verkopen. Daadwerkelijk werden ook veel kinderen ontvoerd van kustplaatsen en eilanden. Zwarte Piet is dan geen knecht, maar staat verder af van Sinterklaas. Wie zoet is krijgt lekkers, maar wie niet oppast wordt door de Moren meegenomen. Het past in de traditie van goed en kwaad, en de gewoonte van Sinterklaas om met een boot te komen.

Tot ver in de tweede helft van de 20e eeuw was Piet, in lijn met ingesleten koloniale tradities, een niet zo slimme helper die zich van een brabbeltaaltje bediende. Toen immigratie vanuit de voormalige koloniën ervoor zorgde dat Europeanen beter vertrouwd raakten met Afrikanen, ontwikkelde Piet zich tot een respectabele assistent van de vaak verstrooide Sinterklaas.


Een andere verandering die Zwarte Piet doormaakte was dat hij door de jaren heen steeds minder als kinderschrik ging fungeren. In de 19e eeuw werd van Zwarte Piet vaak verteld dat hij voor Sinterklaas keek wat de kinderen deden (Alles ziet die slimme Piet, zich vergissen kan hij niet). Was je stout, dan liep je het risico dat je in de zak werd meegenomen naar Spanje, alwaar je je voor de Sint moest uitsloven.

Een andere mogelijkheid van de herkomst van Zwarte Piet ligt in de Germaanse god Wodan. Wodan reed op zijn witte schimmel, Sleipnir, door de lucht en was aanvoerder van de Wilde Jacht. Hij werd altijd vergezeld van de twee zwarte raven; Huginn en Muninn. De raven luisterden, net als Zwarte Piet, aan de schoorsteen om Wodan over de goede en de slechte daden van de stervelingen te vertellen.

Sinterklaas in Ottawa, met als helpers; de duivel en engeltjes.
Sinterklaas in Ottawa, met als helpers; de duivel en engeltjes.

Ook de helpers van Sinterklaas in andere landen zijn vaak als duivel afgebeeld (soms met hoorns van dier), bijvoorbeeld de Krampus, dit komt overeen met de onderdrukking van de voorchristelijke godheden.

De Scandinavische kerstbok (Julbocken) (de naam verwijst naar het Yule of joelfeest) lijkt in uiterlijk veel op de Krampus, de Finse kerstman Joulupukki stamt van de Julbocken af. Ook bijvoorbeeld Cernunnos, de gehoornde, droeg een gewei.

Vergelijk Zwarte Piet ook met de bontgeklede Franse harlekijn, vaak met zwart (half) masker, die ook wel als aanvoerder van de Wilde Jacht wordt aangevoerd.


Tot de Tweede Wereldoorlog had Sinterklaas slechts één of enkele helpers. Bij de intocht van Sinterklaas in 1941 bijvoorbeeld had Sinterklaas twee zwarte en enkele blanke pieten bij zich. Na de Bevrijdingsdag door de Canadezen hielpen deze soldaten met het organiseren van het eerste naoorlogse Sinterklaasfeest. Niet gehinderd door kennis over de traditie, bedachten zij dat als enkele Zwarte Pieten leuk zijn, een heleboel Zwarte Pieten nóg leuker zijn. Sindsdien wordt Sinterklaas vergezeld door vele pieten, tegenwoordig vaak met ieder een eigen taak.